Terra Cotta.
Tam olarak ne demek olduğunu bilmeseniz de bu tamlamanın güçlü, şiddetli bir şey demeye çalıştığını anlarsınız. Sessiz bir harfin bir kelimede üst üste tekrar etmesi anlamı güçlendirir, şiddetlendirir. Arapçada buna “şedde” denir. Şiddet kelimesi de aynı kökten. Türkçede “pişmiş toprak” derken bu vurguyu tam hissedemiyoruz. Halbuki her bir parçası ayrı ayrı şekillendirilip, birleştirildikten sonra bin derecenin üzerindeki sıcaklıkta fırınlanıyor Terra Cotta ordusu. Öyle kuru kuru “pişmiş toprak” demek olayı hafifletmesin.
Xi’an’ın doğusunda, pişmiş topraktan bir ordu tam karşımda bana bakarken pişmek, olmak, yanmak kelimeleri dört nala arşınlıyor zihnimi. Binlerce asker, atlar, generaller, savaş arabaları, her biri 2200 yıldan uzun süredir tek bir emri bekliyormuş gibi dururken, zihnimin atları bir soru etrafında toplanıyor:
Neden?
Neden bir imparator, ölümünden sonra kendisini koruyacak bir ordu yaptırır? Neden yüz binlerce insanın emeği ve hayatı toprağın altına gömülecek bir dünyaya harcanır? Neden böylesine ileri bir uygarlık, ölümün ötesine böyle akıl almaz bir yatırım yapar?
Sima Qian’ın efsaneleştirerek anlattığı Antik Çin tarihini okurken, arkeolojik bulguları, bilim insanlarının konuya dair tartışmalarını dinlerken, belgeselleri izlerken bu sorulara cevap bulacağınızı zannediyorsunuz. Ama ulaştığınız sadece yeni sorular oluyor.
Modern dünya, her gizemin çözülebileceğine, her sorunun bir cevabı olduğuna inanmamızı istiyor. Oysa bilimin tarihi, cevapların değil; daha iyi soruların tarihidir. Bir zamanlar mezarın içindeki civa nehirlerinin yalnızca bir efsane olduğu sanılıyordu. Bugün toprak analizleri, bu anlatının hiç de hayal ürünü olmayabileceğini düşündürüyor. Belki de Terra Cotta Ordusuna alçakgönüllülükle, önyargılardan uzak yaklaşmamız gerekiyordur. Çünkü toprak askerler ordusunu gördüğünüzdeki ilk tepkiniz, koskoca cihan imparatoru nasıl olur da ölümden sonra onu korusun diye 30,40 yıl sürecek topraktan bir ordu inşasına girişir? Gözü kara, vahşilikte son nokta olan böyle bir karakterin çocuk gibi ölümden korkması da cabası. Saçma oldu! Çocuklar ölümden korkmaz ki… Çok ilginç değil mi; ölümden genelde zayıflar, güçsüzler, mağluplar korkmaz. Ölümden korkanlar hep iktidar sahipleridir. Güç ve otorite sahipleri, galip gelenler, kendini muktedir görenler ölümden korkar. Qin Shi Huang ne kadar güçlüydü biliyor musunuz? Ölümden korkmanın ötesinde, korkudan ölecek kadar…
Biz sürekli şu sorunun peşindeyiz: “İmparator bunları neden yaptı?”
Peki ya yanlış soruyu soruyorsak?
Ya bu, yanlış bir soruysa?
Çünkü bu soru, tek bir doğru cevap olduğunu varsayıyor. Belki de böyle bir cevap hiç yoktur.
Belki Terra Cotta Ordusu, tek bir nedenle açıklanamayacak kadar karmaşık bir projedir. İçinde siyaset vardır. Din vardır. Korku, ihtişam, propaganda vardır. Ölümsüzlük arzusu, kontrol tutkusu vardır. Sanat vardır. Hayaller ve hayal kırıklıkları vardır.
Belki hiçbiri, belki hepsidir sebep.
Hayatımızdaki en önemli kararları tek bir nedenle mi alıyoruz? Bir evi neden satın alırız mesela? Neden çocuk büyütürüz? Neden kitap yazarız? Neden şirket kurarız?
Belki Terra Cotta Ordusunu anlamanın ilk şartı, insanı tek nedenli bir varlık olarak görmekten vazgeçmektir. Qin Shi Huang, arkasında pişmiş topraktan bir ordu bıraktı. Biz ne bırakıyoruz? Milyonlarca fotoğraf. Bulut sunucularında saklanan anılar. Sosyal medya hesapları. E-postalar. Videolar. Ses kayıtları. Ve artık yapay zekâ ile oluşturulan dijital kopyalar. İlk bakışta bunların Terra Cotta Ordusu ile hiçbir ilgisi yokmuş gibi görünüyor. Ama gerçekten öyle mi? Belki de ikisinin de temelinde aynı arzu yatıyordur:
Ölümsüzlük!
Bu amaçla kullanılan malzemeler değişiyor. Toprak yerini silikona bırakıyor. Fırınlar yerini veri merkezlerine… Ama o arzu hep bir yerlerde bir nabız gibi atmaya devam ediyor.
Bugünün liderleri, şirketleri, markaları, kurumları, insanları… biz de bizden sonra da yaşayacak sistemler kurmaya çalışmıyor muyuz? Şirketler kurucularının,evlatlar ana-babalarının, kitaplar yazarlarının, tablolar ressamların, şarkılar bestekârlarının ve şiirler şairlerinin Terra Cotta Ordusu’dur. Yıllarca toprakla suyu karıp emeklerini, akıllarını akıttıkları gerçekmişçesine her birine tek tek şekil verip, boyayıp, sırlayıp ateşlerde pişirip oldurdukları ordular. Gerçekmişçesine…
Şimdi durup bu orduya bakarken önce imparatoru anlayamıyorsunuz. Topraktan askerler mi koruyacak seni öldükten sonra? Ölümsüzlük arzunu bu ordu mu gerçekleştirecek? Sonra bir şimşek çakıyor ve aydınlanıyor bir anlığına zihninin karanlığı. Ve gök gürültüsü gibi sonradan fısıldıyor sana gerçeği; imparator ölümsüzlük iksirini bulamadı ama ölümsüzlüğü buldu. İnşa ettikleriyle bugün hafızalarda yer tutmaya devam ediyor. 2200 yıl sonra hâlâ kendinden söz ettiriyor. Belki de ölümsüzlük hiçbir zaman biyolojik değildi. Belki ölümsüzlük, başkalarının zihninde yaşamaya devam etmekti. Qin Shi amacına ulaşmıştı. Askerleri onu ölümden korumuştu.
Bu muazzam düzen neye emek verirsen, ne için cehdedersen onu sana bir şekliyle veriyor. Ancak bu “bir şekil” senin hayal edebildiğin, tanımlayabildiğin bir formda olmuyor genelde. Ölümsüzlük mü istedin, al sana ölümsüzlük. Ölüm ile şeddelenecek bir ölümsüzlük.
Bu yazının sonunda size Terra Cotta Ordusunun gerçekten neden yapıldığını söyleyemem. Çünkü gerçekten bilmiyorum. Sanırım kimse bilmiyor. Ama bu belirsizlik, bu bilinmezlik bizi binlerce yıl öncesindeki insanlara yaklaştırıyor. Korkularımız, arzularımız, arayışlarımız, bulamayışlarımız ve aslında buluşlarımız ne kadar da benzer.
Peki senin Terra Cotta Ordun nelerden oluşuyor?
Nereye gömdün onları?
Neden korktun da böyle bir ordu kurdun kendine?
İmparatorluğunun hangi evresindesin?
Yükseliş, yıkılış?
Terra Cotta Ordusu, yalnızca Çin geçmişinin değil, insan zihninin de en etkileyici arkeolojik kazı alanlarından biri.
Neden yaratıldın?
Bu dünyaya neden geldin?
Sana güçlüymüşsün izlenimi veren onca şeyin ortasında neden ölüm karşısında hiçbir hükmün yok?
Her şey ölür.
Ve öldüğünde bil ki ilk kez ölmüyordur.
Kim bilir ölmeden önce kaç kez öldü.
Her imparatorluk yıkılır.
Yıkılmadan önce kim bilir kaç kere yıkılmıştır.
Her şey ölür, imparatorluklar yıkılır, sen soruyu hatırla!
O ilk soru!
Tüm soruların cevabı değil ama anası olan o ilk soruyu hatırla. O soru imparatorluklardan daha uzun ömürlü.
Ölümsüz olmak istiyorsan evvelinle barış. O bir yük değil, bir dil. O senin anadilin. Yeni yeni diller öğren elbette ama unutma ki kaç dil bilirsen bil rüyaların, kavgaların ve aşk fısıltıların anadilindedir.
