Evin Kapısında Kalan Eşitlik

Cumhuriyet Kadınlarının Hikâyesi

Cumhuriyet’in ilk yıllarında, kadının toplumdaki yeri için açılan yeni sayfa, modernleşme idealleri arasında en önemlisiydi. Eğitim hakkı, seçme ve seçilme özgürlüğü, meslek edinme imkânı, dönemin kadınlarına erkeklerle beraber “eşit” yasal haklar olarak verildi. Ancak bu eşitlik, sadece evin kapısına kadar gelebildi. Kadın her ne kadar kamusal alanda bir birey olarak görünür kabul edilse de toplumsal yaşamda ve özel hayatında yine “aile”, “eş”, “anne” sıfatlarının gölgesinde tanımlandı. 

Cumhuriyet kadınları, bir yandan ulusun ilerlemesini sırtlarında taşıyan semboller olurken, öte yandan Sisifos misali gündelik hayatın tekrar eden döngüsünde yok sayıldılar. Yeni ulusun vitrininde modernliğin simgesi olarak gözüktüler. Fotoğraf karelerinde öğretmen, avukat, mühendis, doktor ya da sanatçı kimliğiyle yer aldılar. Fakat fotoğraf kadrajının dışını çıkıldığı anda, yani evin içine girildiğinde kadının emeği, yükü ve sessizliği görmezden gelindi. Kamusal alanda görünür olan kadın-erkek eşitliği, evin kapı eşiğinde takılıp kaldı.  

Evin kapısı, kadına açılan bir özgürlük kapısı olmaktan çok, ona daha önceki dönemlerdeki kimliğini hatırlatan bir sınır hattı gibiydi. Kadın görünürde eşit birey sayılırken, içeride itaatkâr eş olmaktan öteye geçemedi. Cumhuriyet kadınları sokaklarda adımlarını özgürce attılar ama mutfakta kaynatılan yemeklerin buharında görünmez oldular. Meclis kürsüsünde konuşabilme hakkına sahip olsalar da ev içinde söyledikleri duymazdan gelindi. Kadının özgürleşmesi, erkekle yan yana yürümekten çok, erkeklerin çizdiği sınırlar içinde, yapabildiğinin en iyisini yapabilmesi ile ölçüldü.

Her şeye rağmen bu eşikte, kapı önündeki basamakta kalan haklar çok kıymetliydi. Cumhuriyet kadınları kendilerine verilen hakları, havadan kazanılmış bir armağan olarak kabul etmenin ötesinde, toplumsal gelişimin olmazsa olmaz “başlangıcı” olarak gördüler. Ellerinde kitapla, kalemle, iğneyle, çocuğunun saçını tarayan ellerle aynı anda yürümeyi öğrendiler. Sosyal yaşamda üzerlerine yüklenen çelişkilerin ağırlığı, cam tavanın baskısı onları yıldırmadı.

Fakat ne acıdır ki günümüz kadını hâlâ o kapının eşiğinde duruyor. Kadın olmak, hâlâ evin içinde suskun bir gölge gibi varlığının karartılmasına yol açıyor. Belki de yapılması gereken, kapının daha fazla açılmasını sağlamaktan öte, kapının varlığını ortadan kaldırmak, yani toplumsal alanda görünen kadın ile içeride görünmez kabul edilen kadın arasında çizilen o keskin sınırı eritmektir. Bir başka deyişle, asıl mesele, kapının ardına kadar açılması değil, evin yeniden kurulmasıdır.

Unutmayalım ki kapının taş basamağında haklarımız bizi bekliyor. Ve belki de asıl görevimiz, o kıvılcımı büyütmek, kapının gölgesinden çıkıp evin her odasını ışıkla doldurmaktır.

Cumhuriyetin Kadınlara Getirdiği Yasal Haklar  

Cumhuriyet’in reform hareketleri ile kadınların elde ettiği haklar şunlar oldu: 

• 1924’te Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile kız çocukları aynı okullarda erkeklerle birlikte eğitim alma hakkını kazandı. 
• 1926’da kabul edilen Türk Medeni Kanunu, tek eşliliği getirdi, kadınlara boşanma hakkı tanıdı, mirasta erkekle eşitlik sağladı. 
• 1930’da belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi; 
• 1934’te ise kadınlar milletvekili olabildi.

Kadın, bu haklarla birlikte Cumhuriyet’in vitrininde, modernliğin sembolü olarak yer aldı. Öğretmen kürsüsünde, avukat cübbesinde, doktor önlüğünde, milletvekili sırasında yerini aldı. 1935’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde on yedi kadın milletvekili vardı. Bu, o dönemin dünyasında dikkat çeken önemli bir sayıydı.

Cumhuriyet, kadınlara bireysel haklar kazandırdı; ancak kurumsal düzeyde eşitlik yarım kaldı. Evet, kadına seçme ve seçilme hakkı verildi ama partilerin karar mekanizmalarında kadınların sesi kısık kaldı. Evet, eğitim hakkı tanındı ama okula giden kız çocuklarının oranı hâlâ sınırlı. Evet, Medeni Kanun kadınlara haklar sağladı ama ev içi rollerin getirdiği yükü hafifletmedi.

Kurumsal Işıklar, Yapısal Gölgelikler

Kadınların kamusal alana katılımı, çoğu zaman modernleşmenin vitrininde bir simge olarak kurgulandı. Kadın, devletin ideolojik inşasında bir figür olarak kabul gördü ama toplumsal yapıda erkek egemen değerler değişmeden kaldı.

Üniversite kürsüsünde bir kadın profesör, mecliste bir kadın milletvekili olması aynı anda köyde hâlâ okula gönderilmeyen kız çocukları olmasını önleyemedi. Kurumsal düzenlemeler “eşitlik” derken, yapısal pratikler eğitimsizlik nedeniyle “gelenek” diye direndi.

Yapısal Çelişkiler

Cumhuriyet’in ilk kadın milletvekilleri TBMM sıralarında gururla oturdu. Ancak aynı yıllarda köylerde kadınların çoğu hâlâ nüfus cüzdanı bile olmadan yaşıyordu.  

Devlet, kadını “modernleşmenin vitrininde” gösterdi, ama onun günlük yaşamını dönüştürecek ekonomik ve sosyal politikaları aynı hızla geliştiremedi. Kadınların çalışma yaşamına katılımı sınırlı kaldı; iş gücü piyasası, ev içi rollerin önceliğinde biçimlendi.

Kurumsal İrade ve Kadınların Dayanıklılığı

Yine de bütün bu çelişkiler içinde Cumhuriyet kadınları, kendilerine açılan alanları sonuna kadar kullandı.

• Dernekler kurdular,
• Meslek örgütlerinde görünür oldular,
• Hukuk ve eğitim alanındaki kazanımları sonraki kuşaklara devrettiler.

Onların mücadelesi, bireysel kahramanlıklar kadar, kurumsal baskılarla mücadelenin de hikâyesidir.

Geleceğe Dair: Toplumsal Gelişimin Bütünsel Olabilmesi İçin Atılabilecek Somut Adımlar

Cumhuriyet kadınları, eşitliğin yalnızca kağıt üzerinde verilen hukuki haklarla değil, toplumsal yapının dönüşümüyle mümkün olacağı ilkesini arkalarından gelen kuşaklara miras bıraktı. Bu bize yalnızca gurur değil, aynı zamanda bir ödev de yükledi. Kapı eşiğinde kalan eşitliğin toplumun her tarafına yayılabilmesi için öncelikle üzerinde durulması gereken başlıca noktalar şunlardır:

1. Eğitimde Fırsat Eşitliği
   • Kız çocuklarının eğitime erişimini artırmak, özellikle kırsal bölgelerde yapısal engelleri kaldırmak için gerekli yasal düzenlemelerin oluşturulması ve devlet desteğinin yaygınlaştırılması üzerinde durulmalıdır.
   • STEM (bilim, teknoloji, mühendislik, matematik) alanlarında kız öğrencilerin daha fazla desteklenmesi için gerekli toplumsal eğitim yaygın olarak verilmelidir. 
2. Siyasette ve Karar Mekanizmalarında Temsil
   • Kadınların seçme ve seçilmenin yanı sıra etkin karar alma süreçlerinde eşit biçimde yer alması sağlanmalıdır.
   • Özellikle siyasi partilerde kota uygulamaları ile kadın sayısı artırılmalıdır.
3. Çalışma Yaşamında Eşitlik
   • Kadınların iş gücüne katılımını destekleyen ekonomik ve sosyal politikalar (kreş, doğum izni, bakım emeği paylaşımı) dikkat ve itina ile tekrar düzenlenmelidir.
   • Cam tavanı kırmaya yönelik kurumsal önlemler alınması adına, özellikle yönetim kademelerinde kadın sayısının arttırılması desteklenmelidir.
4. Ev İçi Emeğin Görünür Kılınması
   • Ev içi emeğin toplumsal değer olarak kabul edilmesi için gereken yasal düzenlemeler hayata geçirilmelidir.  
   • Erkeklerin çocuk bakımı ve ev idare etme sorumluluğu üstlenmesini teşvik eden politikaların benimsenmesi, ilerleyen bir toplum olmanın olmazsa olmaz kuralıdır.
5. Şiddete Karşı Yapısal Koruma
   • Kadına yönelik şiddetin önlenmesi için acilen çok daha etkin yasal ve kurumsal mekanizmaların kurulması, işlevsellik kazanması, cezai yaptırımlarım gözden geçirilerek yeniden düzenlenmesi gereklidir.
   • Kadınların güvenli yaşam hakkının, eşitliğin temel şartı olduğunun toplumsal düzeyde benimsenmesi için gerekli eğitim politikalarının oluşturulması şarttır.

Gerçek toplumsal gelişme ve ilerleme yalnızca kapıları açmakla değil, evin bütün duvarlarını yeniden kurmakla ve toplumu dönüştürmekle mümkündür.