Bazı insanlar yalnızca bir mesleğin içinde yer almaz; bir çağın hafızasını taşırlar. İlber Ortaylı da bu nadir isimlerden biridir. Onu dinlerken ya da okurken insan yalnızca bir tarihçinin bilgisiyle değil, zamanın içinden süzülerek gelen geniş bir medeniyet birikimiyle karşılaşır.
Tarih çoğu zaman yanlış anlaşılır. Pek çok kişi için tarih, geçmişte yaşanmış olayların kronolojik sıralamasından ibarettir. Oysa İlber Ortaylı’nın anlatımında tarih, yaşayan bir organizma gibidir. Bir şehirdeki taş bir köprü, bir caminin kubbesi, eski bir dilin telaffuzu ya da bir imparatorluğun bürokrasisi… Hepsi aynı büyük hikâyenin parçalarıdır. Onun bakışında geçmiş, tozlu sayfalarda kalmış bir zaman dilimi değil; bugünü anlamanın anahtarıdır.
İlber Ortaylı’nın anlatısında en dikkat çekici şey, tarih ile kültür arasındaki o görünmez bağın sürekli hissedilmesidir. Osmanlı’dan söz ederken bir anda Rusya’nın siyasal yapısına, oradan Avrupa’nın düşünce dünyasına uzanabilir. Bu geniş ufuk, tarih bilgisinin yalnızca arşivlere kapanarak değil, dünyayı bütün yönleriyle tanıyarak edinilebileceğini gösterir. Belki de bu yüzden Ortaylı’nın konuşmalarında sadece bilgi değil, aynı zamanda bir zihniyet vardır: Merak eden, sorgulayan ve karşılaştıran bir zihniyet.
Onun üslubu da tıpkı düşüncesi gibi kendine özgüdür. Günümüzün ölçülü ve çoğu zaman çekingen akademik dilinden farklı olarak, Ortaylı çoğu zaman doğrudan konuşur. Bazen sert, bazen ironik, bazen de beklenmedik ölçüde nükteli… Bu tavır kimi zaman eleştirilse de aslında onun entelektüel karakterinin ayrılmaz bir parçasıdır. Çünkü onun dünyasında bilgi, süslenip saklanacak bir şey değil; açıkça dile getirilmesi gereken bir sorumluluktur.
İlber Ortaylı’nın sık sık gençlere yaptığı tavsiyeler de bu anlayışın bir uzantısıdır. Dil öğrenmelerini, dünyayı görmelerini, şehirleri tanımalarını öğütler. Ona göre bir tarihçi yalnızca kitapların arasında yetişmez. Tren istasyonlarında, eski şehir sokaklarında, müzelerde ve kütüphanelerde büyür. Çünkü tarih dediğimiz şey, insanın yaşadığı dünyayla kurduğu bağın ta kendisidir.
Belki de bu yüzden Ortaylı’nın anlattığı tarih yalnızca geçmişe ait değildir. O tarih, bugünün toplumuna ayna tutar. Bir imparatorluğun yükselişi ya da çöküşü anlatılırken aslında bugünün insanına da bir soru yöneltilir: Bir toplum kendisini nasıl ayakta tutar? Kurumlarını nasıl korur? Kültürünü nasıl yaşatır?
Modern çağın hızlı ve yüzeysel bilgi akışı içinde bu sorular çoğu zaman kaybolur. Ekranların hızına alışmış bir dünyada derinlik giderek azalır. Tam da böyle bir zamanda İlber Ortaylı’nın sesi farklı bir yerden gelir. O, acele etmeden konuşur; cümlelerinin arasında yüzyılların ağırlığı hissedilir. Dinleyenler bazen bir tarih dersinde değil de uzun bir medeniyet yürüyüşünde olduklarını fark ederler.
Elbette her güçlü fikir gibi onun düşünceleri de tartışılır. Fakat bu tartışmaların varlığı bile Ortaylı’nın düşünce hayatındaki etkisini gösterir. Çünkü gerçekten yaşayan fikirler her zaman yankı uyandırır.
Bugün geriye dönüp baktığımızda İlber Ortaylı’nın yalnızca bir tarih profesörü olmadığını görmek zor değildir. O aynı zamanda Türkiye’de tarih düşüncesinin kamusal yüzlerinden biridir. Akademinin sınırlarını aşarak geniş kitlelere ulaşabilen nadir entelektüellerden biri.
Belki de onu bu kadar değerli kılan şey tam olarak budur: Tarihi yalnızca anlatmakla kalmayan, onu yeniden merak edilen bir alan hâline getiren bir anlatıcı olması.
Ve insan onu dinlerken ister istemez şu düşünceye kapılır: Geçmiş dediğimiz şey aslında çok uzak bir dönem değildir. Doğru anlatıldığında, o geçmiş bugünün içinde hâlâ yaşamaya devam eder.
Bugün gitmiş olsa da bıraktığı izler, düşünce mirası ve tarih bilimine yaptığı katkılar sonsuza dek yaşayacak. Onu her zaman büyük bir sevgi ve saygıyla anacağız.
