Dünya tarihine iz bırakan nice kadın figür, adım attıkları yolda cesaret ve kararlılıkla yürüyerek kişisel başarılar elde etmekle kalmadılar; imkânsız görülenleri mümkün kılarak değişimin önce zihinlerde olması gerektiğini de kanıtlamış oldular.
Kendi alanlarında ilk olan bu kadınlar, bıraktıkları miraslar ile yüzyıllar sonra adlarından hâlâ söz ettiriyorlar.
Bunlardan biri de kendi coğrafyamızdan bir isim; Fatma Aliye Topuz. İlk kadın roman yazarımız, felsefecimiz ve çevirmenimiz olan Fatma Aliye, aynı zamanda kadın hakları ve kadın-erkek eşitliğinden ilk kez bahseden romancımız olma özelliğini de taşıyor. Fatma Aliye için söylenebilecek bir başka şey de hakkında monografi yazılan ilk yazarımız olmasıdır.
Aristokrat bir aileden gelen yazarımızın o çağda makalelerinin yayınlandığı yabancı ülkelerden (Fransa, İngiltere, Amerika) röportaj ve ziyaret davetleri alması, kitaplarının Arapça, Fransızca ve İngilizce’ye çevrilmesi, ülke sınırları içinde ve dışında başarı ve ilham kaynağı olmuştur.
Kızılay’ın (Hilal-i Ahmer) ilk kadın üyesi olan Fatma Aliye; Halide Edip’le, Şair Nigar Hanım’la, sonrasında Latife Hanım’la da iletişimi olan ve tanınan bir kimlik hâline gelmiştir.
Beni onun hakkında yazmaya iten ise; başarılarının altında yatan asıl motivasyonu yani kadın meselesine nasıl ve hangi çerçeveden baktığını anlamaya çalışmam oldu. Makalelerinde veya yarattığı roman kahramanlarında meselesi neydi? Hepsinden önemlisi, “kadın” neden bir meseleydi?
Ülkenin hatta dünyanın içinde bulunduğu döneme ait kültürel, sosyo-ekonomik ve siyasi faktörler çerçevesinde Fatma Aliye’nin hayatı irdelendiğinde asıl mesele ortaya çıkmaktadır.
19. yüzyılda özellikle Tanzimat’la birlikte başlayan modernleşme hareketleri, sadece devlet yapısını değil toplumu da dönüştürmeyi hedeflemiş; bu dönüşümün en önemli aracı olarak ise kadınların eğitimi ve kamusal hayata katılımı görülmüştür.
Modernleşmenin kalıcı olabilmesi için kadınların eğitilmesi, toplumsal hayata katılması ve bilinçlenmesi gerektiği düşünülmüş; bu süreç basın, dergiler ve kadın hareketleri aracılığıyla güç kazanmıştır.
Batıcı, İslamcı ve Türkçü akımlar kadın meselesine farklı yaklaşımlar getirse de, kadın konusu modernleşmenin merkezinde yer almıştır. Bu bağlamda kadın dergileri ve özellikle Hanımlara Mahsus Gazete, kadın bilincinin oluşmasında önemli rol oynamıştır.
Mahsus Gazete’deki yazıları ile Fatma Aliye Hanım, kadın eğitimi ve toplumsal konumu üzerine düşünsel katkı sunarak Osmanlı kadın hareketinin entelektüel temelini güçlendirmiştir.
Tanzimat’ın önde gelen devlet adamlarından **Ahmet Cevdet Paşa’nın kızı olan Fatma Aliye, dönemin şartlarına göre oldukça ileri bir eğitim almış; romanları, makaleleri ve fikir yazılarıyla özellikle kadının toplumdaki yeri, eğitimi ve aile içindeki rolü üzerine yoğunlaşmıştır. Eserlerinde güçlü kadın karakterler yaratarak kadın sorunlarını görünür kılmış ve kadın bilincinin gelişmesine katkı sağlamıştır.
Ne tamamen Batıcı ne de tamamen İslamcı bir çizgide yer alan Fatma Aliye, Doğu ve Batı kültürünü birlikte değerlendiren bir anlayış benimsemiş; kadın haklarını savunurken İslamiyet’i ilerlemenin önünde bir engel olarak görmemiştir. Ancak Cumhuriyet dönemindeki köklü dönüşümler (saltanatın ve hilafetin kaldırılması, harf devrimi gibi) onun düşünce dünyasında kırılmalara yol açmış ve hayatının son döneminde entelektüel üretimini azaltmasına neden olmuştur.
Fatma Aliye Hanım, Osmanlı kadın hareketinin düşünsel temellerini atan, çok yönlü ve özgün bir kadın aydın olarak konumlanmıştır.
Fatma Aliye, kadın-erkek mücadelesi yerine “ilim ve cehalet mücadelesi” kavramını öne çıkararak, sorunun temelinde din değil cehalet ve geleneksel zihniyet olduğunu savunmuştur. Bununla birlikte tamamen Batıcı bir çizgide yer almamış, Doğu-İslam geleneği ile modernleşme arasında denge kurmaya çalışmıştır.
Tanzimat döneminin “geleneksel yapıyı koruyarak modernleşme” anlayışı Fatma Aliye’nin düşüncelerine de yansımıştır. O, kadınların eğitim almasını, ekonomik güvenceye sahip olmasını ve evlilikte söz hakkı bulunmasını savunmuş; görücü usulü evlilikleri eleştirmiş, eşlerin birbirini tanımasını önemsemiş ve mutsuz evliliklerde kadının boşanma hakkını desteklemiştir. Ancak bu hakları sınırsız bir bireysel özgürlük temelinde değil, aile kurumunu koruyacak bir çerçevede değerlendirmiştir.
Çalışma hayatında kadının ekonomik özgürlüğünü önemli görmüş; fakat uygun gördüğü meslekleri daha çok geleneksel kadın rollerine yakın alanlarla sınırlandırmıştır. Çokeşlilik konusunda ise Batı’ya karşı savunmacı bir tutum alırken, erkek lehine keyfi uygulamalara da karşı çıkmış; kadının boşanmayı bir çıkış yolu olarak kullanabileceğini belirtmiştir.
Eğitim konusunda Fatma Aliye, biçimsel Batılılaşmaya karşı çıkarak “yerli kalarak modernleşme” fikrini savunmuş; kadının süslenmesi için değil, zihinsel gelişimi için eğitim alması gerektiğini vurgulamıştır. Ancak eğitimi çoğunlukla kadının “iyi eş ve iyi anne” olması çerçevesinde temellendirmesi, onun düşüncesinin dönemin faydacı modernleşme anlayışıyla örtüştüğünü göstermektedir.
Tüm bu bilgiler ışığında Fatma Aliye’nin Batılı radikal feminizmden ayrışıp, İslamî ve toplumsal temelli bir reform anlayışı içinde kalarak kadın haklarını savunduğunu fakat zaman zaman çelişkiler de yaşamakla beraber dönemi için özgün olduğunu söylemek mümkündür.
Keşfettiği yaratıcılığını, makaleler ve romanlar hatta çeviriler ile sıradışı biçimde ortaya koyarak kişisel gelişiminin yanı sıra toplumsal dönüşüme hizmet etmekteyken, eser vermeyi bırakarak olduğu noktadan geriye gitmesi de bilinçli bir tercihin sonucu olmuştur.
