Son günlerde her köşe başında yapay zekânın ne kadar “insanlaştığına” ve yakında bizi her konuda geride bırakacağına dair iddialı cümleler okuyorum. Algoritmaların şiir yazması, duyguları analiz etmesi ya da karmaşık ahlaki ikilemlere saniyeler içinde çözümler üretmesi, çoğuna göre yolun sonuna gelindiğini kanıtlıyor. Ancak bu parıltılı teknolojik sıçramanın ortasında gözden kaçırılan çok temel bir gerçek var: Yapay zekânın sınırı teknik değil, varoluşsaldır.
Sağduyu dediğimiz şey, yalnızca bilgiye ya da işlem kapasitesine dayanmaz. İnsanın kırılabilirliğinden, kaybetme ihtimalinden, hata yapma korkusundan ve en temelde ölümün bilgisinden doğar. İnsan, geri dönülemez olanın eşiğinde düşünür; bu yüzden anlar ve ağırlık taşır. Makine ise taklit edebilir, davranışları sınıflandırabilir, dili kurup açıklamalar üretebilir. Ancak deneyimlerin yükünü taşıyamaz, çünkü varoluşunun bir bedeli yoktur. Ne kaybetme korkusu ne de yok olma ihtimali kararlarını belirler. Bu yüzden bizimle aynı dili konuşsa bile, bizimle aynı suskunluğun içinde duramaz. Makine anlamı kurar, insan ise anlamı yükler.
İnsanın kendini bilmesi, ölümün bilgisiyle başlar. Sınırlı olduğunu bilen bir varlık, seçimlerinin ağırlığını da kavrar. Sağduyu burada ortaya çıkar: Yalnızca doğruyu hesaplamak değil, bedelini hissedebilmek. Bu nedenle yapay zekânın gerçekten “insanlaşması” mümkün görünmüyor. Anlam, insan tarafından yüklenmediği sürece dünyaya yerleşmez; yalnızca işlemeye devam eder.
Öte yandan daha olası ve daha tehlikeli bir ihtimal var: İnsanın giderek makineleşmesi. Duygusal kapasitesini törpüleyerek, kırılganlığını bastırarak kendini yalnızca işlevsellik üzerinden tanımlayan bir varlığa dönüşmesi. Sağduyu kaybolduğunda geriye verimlilik saplantılı mekanik bir akıl kalır. İşlevselliğin konforu, insanı yavaş yavaş kendinden uzaklaştırır. Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, ulaşılacak yer, en fazla sağduyunun daha parlak bir maketi olacaktır.
Günümüzde sanatın teknolojiyle olan imtihanı giderek çetrefilli bir hâl alıyor. Bir tarafta teknolojinin sunduğu büyüleyici olanaklar, diğer tarafta sanatın binlerce yıllık insani temellerini koruma telaşı var. Sıklıkla duyulan “hakikatin sesi sistemden çıksa da yaranın insana ait olduğu” şeklindeki romantik savunma, kulağa ilk etapta ikna edici geliyor. Ancak sanatın doğasına dair ciddi bir yol ayrımında bulunduğumuz kanaatindeyim.
Sanat, tarih boyunca insanın kendi sınırlarıyla girdiği bir hesaplaşma olmuştur. Bir piyanistin parmaklarının titremesinde, bir şairin kâğıt üzerindeki mürekkep lekesinde ya da bir yazarın kelimelerle olan zorunlu boğuşmasında; yani süreçte saklıdır. Sanatçı, taşı tepeye bizzat taşıyan Sisyphos gibidir. Sisyphos’un taştan vazgeçip onu bir mekanizmaya taşıtması ve sonra, “Bu taşı ben tepeye çıkardım,” demesi, sanatın bedel ödenmişlik vasfını ortadan kaldırır. Eğer sanatı sadece izleyicide uyandırdığı duyguya indirgersek, onu bir olasılık hesabına ve nihayetinde duygusal bir “fast-food”a dönüştürme riskini göze almış oluruz.
Teknolojik araçların üretimdeki yeri yadsınamaz ama temel mesele; teknolojinin bir enstrüman mı, yoksa bir hizmetkâr mı olarak konumlandırıldığıdır. Bir enstrüman sanatçının iradesine boyun eğer; halbuki yapay zekâ, milyonlarca veriyi tarayarak, insanların en çok nerede hüzünleneceğine dair istatistiksel bir formül sunar. Bu, insanın kendi içindeki derin boşlukla kurduğu sahici bir bağ değil, o boşluğun dijital bir simülasyonudur. Ayna nöronların manipüle edilmesiyle ortaya çıkan hüzün; yaşanmış bir acının değil, acının kusursuz bir kopyasının tüketimidir.
Sanat; insanın teknolojiyle konforlu hâle geldiği, her şeyin hazır sunulduğu bir alan olmamalıdır. Aksine sanat; teknolojinin bile dolduramadığı, insanın kendi ölümlülüğünü ve çaresizliğini iliklerine kadar hissettiği, boşlukla yüzleştiği yerdir. Eğer sanattaki insani olanı, yani terli, hatalı, eksik ve ölümlü olanı savunmazsak, sanatın onurlu isyanı kaybedilir.
Yapay zekâ bir ayna tutuyor olabilir ama aynada görülen, ancak gerçeğin dijital bir taklidi olabilir. Sanat, teknolojinin sunduğu sahte mükemmellikten ziyade, insanın kendi kusurlarıyla var olma inadıdır. Boşluğu ve yokluğu sahiplenmek, teknolojiyi ise boşluğu kapatan değil, belki sadece boşluğun sınırlarını gösteren bir fener olarak görmek gerekir.
