Unfaithful (2002), evli ve bir çocuk sahibi olan Connie Sumner’ın (Diane Lane), New York’ta yaşayan bir kitapçıyla tesadüfen tanışması ve bu karşılaşmanın onu gizli bir ilişkiye sürüklemesini anlatır. Connie’nin eşi Edward (Richard Gere), karısındaki değişimi sezmekte gecikmez; gerçeğin ortaya çıkmasıyla birlikte hikâye geri dönülmez bir noktaya doğru ilerler. Aileyi sarsan sonuçlar, filmin merkezindeki dramatik çatışmayı oluşturur. İlk bakışta sıradan bir aşk üçgeni gibi ilerleyen film, alt metninde “sadakat” kavramını; aldatan, aldatılan ve aldatmanın nesnesi üzerinden üç farklı bakış açısıyla düşündürür.
Unfaithful, sadakatsizlik çatışmasını çarpıcı biçimde resmeder. Burada mesele, aldatılanın ya da aldatanın cinsiyeti değildir. Filmde öne çıkan asıl tema, kimliğin yavaş yavaş silinmesidir. Sevgi vardır, aile vardır, düzen vardır; fakat kişi çoğu zaman yalnızca eş ya da ebeveyn olarak görünür. İnsan olarak değil.
Bu açıdan bakıldığında sadakatsizlik, yalnızca bir başkasına yönelmekten ibaret değildir; daha çok, kendine dönme çabasının yanlış ve yıkıcı bir biçimi gibi durur. Bu elbette masum bir yol değildir; ağır bedelleri olan bir seçimdir. Ancak film, sadakatsizliği içi boş bir kötülük olarak da sunmaz. Tam bu noktada, sadakat kavramını filmin düşündürdükleri üzerinden tüm yönleriyle ele almak mümkün hâle gelir.
Kelimenin kendisinden başlayalım. Sadakat, çoğu zaman “bağlılık” olarak tanımlanır. Oysa bu tanım, birçok anlatıda eksik kalır. Sadakat, yalnızca birine bağlı olmak değil; gitme ihtimali varken kalmayı seçmek ya da kalmak zorunda hissetmekle ilişkilidir. Bu ayrım, sadakati yalnızca masum bir erdem olmaktan çıkarır ve sorgulanması gereken bir kavrama dönüştürür.
Sadakat bir seçim midir, yoksa vazgeçememenin kibar bir adı mıdır? Bazı anlatılarda sadakat bilinçli bir tercih gibi görünürken, bazılarında korkunun, alışkanlığın ya da kaybetme endişesinin sonucu olarak karşımıza çıkar. Buradaki kritik soru şudur: Kalmak, isteyerek mi olur; yoksa istemeye istemeye mi?
Bu ayrım sadakati ikiye böler gibi durur: Gönüllü sadakat, seçerek kalmak. Mecburi sadakat: Gidecek cesareti bulamamak. Çatışma tam da burada başlar.
Sadakat sadece aşkta mı? Film okuması bu sorunun cevabını aşkın çok ötesine taşır. Sadakat, aşk ilişkilerinde en görünür hâlini alır ama aslında en dar alanıdır. İşçi–işveren ilişkisinde, evlat–ebeveyn bağında, kadınların “iyi kadın” kalıbına, erkeklerin “güçlü erkek” rolüne sadık kalmasında da aynı dinamikler çalışır. Hatta insanın kendi geçmişine, ilkelerine ya da “böyle olması gerekir” fikrine bağlılığı da bir sadakat biçimi olarak okunabilir.
Bu noktada sadakatin çoğu zaman kişiye değil, role yöneldiği fark edilir. Bir kadın eşine değil “iyi eş” rolüne; bir çalışan patronuna değil “nankör olmama” düşüncesine sadık kalır. Bazen sadık kalınan şey bir insan değil, bir sorumluluktur. Bu yüzden şu sorular rahatsız edicidir ama gerçektir: Sadakat ne zaman erdem olmaktan çıkar? Sadık kalınan şey gerçekten kişi midir, yoksa yüklenen bir roldür?
Sadakat erdem mi, alışkanlık mı? Uzun süren sadakat, anlatılarda iki farklı yola girer. Birincisi erdemdir; çünkü hâlâ bilinçli bir tercihi barındırır. İkincisi ise alışkanlıktır; çünkü artık sorgulanmaz. Sorgulanmayan sadakat, anlatıların çoğunda erdem olmaktan çok, kendinden vazgeçişe benzer. Bu noktada şu soru belirir: Sadakat ne zaman erdem olmaktan çıkıp alışkanlığa dönüşür? Bu tür anlatılarda cevap nettir: İnsanın iç sesi sustuğu anda.
Sadakat çoğu zaman susmayı da beraberinde getirir. Ancak bu susma iki türlüdür: koruyan susma ve çürüten susma. Film ve benzeri anlatılarda, sadakat adına susan kişinin, bir süre sonra şu farkındalığa ulaştığı görülür: “İlişki devam etti ama ben eksildim.” O andan sonra sadakat, bağ olmaktan çıkıp bir prangaya dönüşür.
Eğer sadakat, insanı sürekli susturuyor ve görünmez kılıyorsa, artık erdem değil ağır bir yüktür. Bu yüzden şu sorular kaçınılmaz hâle gelir: Sadakat insanı özgürleştirir mi, yoksa tutsaklaştırır mı? İnsanı korur mu, yoksa yavaş yavaş tüketir mi? Anlatıların verdiği cevap şuna işaret eder: Kime sadık kalındığına ve kime ihanet edildiğine bağlıdır. Başkasına sadık kalırken kendini kaybeden biri için sadakat özgürleştirici değil, tutsaklaştırıcıdır. Çünkü kişi kendine sadık kalmamıştır.
Sadakatsizlik yapan kişi “kötü” müdür? Bu noktada anlatıların en zor alanına girilir. Çünkü genellikle ahlaki yargıların en sert olduğu yer burasıdır. Sadakatsizlik çoğu zaman sevgisizlikten çok, görünmezlik hissinden doğar. Bu durum yalnızca romantik ilişkilerle sınırlı değildir; farklı bağlamlarda da tekrar eder. Sadakatsizlik çoğu anlatıda ahlaki bir suç gibi sunulur. Oysa “insan neden sadakatsizlik yapar?” sorusu, tek başına “kötülük” cevabıyla açıklanamaz. Anlatıların işaret ettiği üzere sadakatsizliğin motivasyonları birden fazladır.
En sert sorulardan biri şudur: İnsan, kime sadık kalırken kendini kaybeder? Anlatılarda verilen cevap nettir: Kendini yok saydığı her sadakatte. Bir kadın yalnızca anne, bir erkek yalnızca geçim sağlayan, bir çalışan sadece “minnettar” olduğunda; orada sadakat vardır ama benlik zayıflamıştır. Bu yüzden şu soru hayati hâle gelir: Kendine sadık kalmak, başkasına ihanet midir? Toplumsal anlatı çoğu zaman “evet” der. Bazı hikâyeler ise “hayır” cevabını fısıldar. Her iki cevabın da bedeli vardır ve herkes bu bedeli ödemeye cesaret edemez.
Sadakat sevginin mi korkunun mu ürünüdür? Anlatılarda sadakat iki temel duygudan beslenir: sevgi ve korku. Korkudan doğan sadakat; yalnız kalmaktan, ayıplanmaktan, “onca yıl boşa mıydı?” sorusuyla yüzleşmekten çekinir. Bu tür sadakat sevgiyle değil, kaybetmemekle ilgilidir.
Bu yüzden şu sert soru ortaya çıkar: Sadakat, insanın kendine söylediği en büyük yalan olabilir mi? Anlatılar bu soruya şu cevabı verir: Eğer kişi kalmayı “erdem” diye adlandırarak kaçamadığını gizliyorsa, evet.
Şimdi durup şunu soralım: Sadık kalmak mı daha zordur, yoksa sadık kalamadığını kabul etmek mi? Birçok anlatıda ikinci seçenek daha ağır gelir. Çünkü sadakatten vazgeçmek, yalnızca bir ilişkiden değil; kurulan kimlikten, düzenden, geçmişten vazgeçmek anlamına gelir. Bu bağlamda sadakatsizlik çoğu zaman açık bir tercih değil, sessiz bir kaçış gibi sunulur.
Bir insan sevdiği hâlde sadakatsizlik yapabilir mi? Anlatıların cevabı evettir. Çünkü sadakatsizlik her zaman sevgisizlikten değil, görülmemekten doğar. Kişi hayatındaki insanı sever; ama o hayatın içinde kendini var hissedemez.
Toplumun en hızlı hükmü genellikle şudur: “Madem mutsuzdu, ayrılsaydı.” Bu cümle ahlaki görünür ama psikolojik olarak yüzeyseldir. Çünkü insan, acının ortasında her zaman mantıklı kararlar vermez. Ayrılmak; düzeni, kimliği, geçmişi ve güvenli alanı yıkmak demektir. Aldatmak ise sessiz, görünmez ve ertelemeli bir kaçıştır.
Bu yüzden bazı anlatılar şunu söyler: “İnsan çoğu zaman sevmediği için değil, sevdiği hayatın içinde kendini kaybettiği için sadakatsizlik yapar. Aldattığı kişi asıl sevdiğidir; diğeri hissetmek istediği şeydir.”
Aldatılan kişi tamamen masum mudur? Hukuki ve ahlaki çerçevede aldatılan haksızlığa uğramıştır. Ancak ilişkisel anlatılarda tablo her zaman bu kadar siyah–beyaz değildir. Birçok sadakatsizlik, şu cümleden beslenir: “Seni sevdiğini biliyorum ama bunu hissetmiyorum.” Bu, sert bir yalnızlık hâlidir. İlginin ve temasın çekildiği bir ilişkide, sadakati tek başına taşımak zorlaşır. Bu yaklaşım ihaneti aklamak değildir; sorumluluğun paylaşıldığını kabul etmektir.
Sadakatsizlik içindeki kişi kimi sever? Anlatılara göre çoğu zaman hayatındaki kişiyi. Diğer ilişkide sevilen şey, kişi değil; hissedilen duygudur. Aranan insan değil, arzulanma ve var olma hissidir. Üstelik aldatan kişi her zaman rahat ve umursamaz değildir. Çoğu zaman vicdan azabı çeker, kendinden tiksinir. Ama yine de o duyguya ihtiyaç duyar. Çünkü bir yerde aç kalmıştır. Ve insan açken doğru kararlar vermez.
Bu noktada anlatıların önerdiği şey şudur: Sadakatsizlik kararı bireyseldir. Ama o kararı doğuran iklim çoğu zaman ortaktır. Biri kapıyı açar, diğeri içeri girer.
Sonuç olarak sadakat, sevginin en temiz hâli olarak anlatılabilir. Ama sorgulanmadığında, en tehlikeli biçimine de dönüşebilir. Sadakatsizlik her zaman ahlaki bir çöküş değildir; bazı anlatılarda bastırılmış bir çığlıktır. Asıl soru şudur: İnsan başkasına sadık kalırken kendine ne kadar ihanet etmektedir?
İyi işleyen bir sadakat anlatısı, bu soruyu rahat bırakmaz. “Aldatılmak bir haksızlıktır ama her haksızlık tek taraflı doğmaz. Bazen biri ihanet ederken diğeri çoktan ihanet etmiştir. İlgi çekildiğinde, sevgi sessizleştiğinde, sadakat tek başına taşınamayacak kadar ağırlaşır.”
Bazı hikâyelerde insan sevildiği hâlde aldatılır; bazılarında sevdiği hâlde aldatır. Sorun her zaman sevgisizlik değil, temassızlıktır.
